فصلنامه علمی دانش حکمرانی

فصلنامه علمی دانش حکمرانی

واکاوی مولفه های موثر بر بهبود برنامه‌ریزی راهبردی در نظام آموزش عالی ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری، برنامه‌ریزی توسعه آموزش عالی، دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران. ایران.
2 استاد، گروه علوم تربیتی، پژوهشکده مطالعات بنیادین علم و فناوری، دانشگاه شهید بهشتی، تهران. ایران.
3 استاد گروه علوم تربیتی دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی دانشگاه شهید بهشتی تهران. ایران
4 دانشیار گروه علوم تربیتی دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی دانشگاه شهید بهشتی تهران. ایران
چکیده
هدف ما در این پژوهش بررسی ادبیات پیشین مطالعاتی بود که در زمینه برنامه­ریزی راهبردی آموزش عالی در کشور صورت پذیرفته است تا با تحلیل محتوای آن بتوانیم مولفه­های کلیدی ضروری در جهت برنامه­ریزی راهبردی را شناسایی کرده و با تجزیه­و­تحلیل و دسته­بندی آن بتوانیم رهبران و برنامه­ریزان دانشگاهی را متوجه اهمیت این مولفه­ها در برنامه­ریزی ها نماییم.
در این پژوهش از روش تحقیق کیفی با رویکرد تحلیل محتوای کیفی استفاده شده است. اسناد بررسی شده نیز شامل تمامی پژوهش­ها و مطالعات انجام شده داخلی مرتبط در زمینه برنامه­ریزی راهبردی دانشگاهی در بازه زمانی 1380 لغایت 1403 می­باشد. جهت مشخص کردن اسناد، از طریق مطالعه اسنادی در پایگاه­های اطلاعاتی جستجوی نظام­مند صورت گرفت که پس از غربالگری، 28 واحد مطالعاتی جهت انجام تحلیل­ها، انتخاب شد که بعد از تأمل بر روی هر یک از آنها در مجموع 42 الگو و پیشنهاد برای برنامه­ریزی راهبردی (سازمانی و دانشگاهی) استخراج گردید. بعد از تحلیل محتوای الگوها، تعداد 203 کد باز در خصوص «مولفه­های برنامه­ریزی راهبردی در آموزش عالی» استخراج شد که با توجه به ارتباط معنایی بین تعداد زیادی از کدهای باز، در 54 زیر مقوله دسته­بندی شدند.
یافته های پژوهش نشان می­دهد که برنامه ریزی راهبردی دانشگاه ها، فرآیندی پیچیده و چندجانبه است که مستلزم درنظر گرفتن مجموعه ای از عوامل و مولفه های متعدد می باشد؛ لذا ارکان اصلی برنامه­ریزی راهبردی (ماموریت، چشم­انداز، ارزش­ها، اهداف، استراتژی­ها و اجرا) جهت محقق شدن، سازگاری و هماهنگی نیازمند رعایت و بکارگیری مولفه­هایی هست که می بایست به طور منسجم و هماهنگ به کار گرفته شوند زیرا عدم توجه به به تمامی جوانب آن می تواند منجر به به اتلاف منابع، کاهش کارایی و عدم دستیابی به اهداف و ماموریت های دانشگاه شود. نتایج این پژوهش می‌تواند به دلایل ارائه چارچوبی مدون برای برنامه ریزی راهبردی، بهره گیری از تجربیات الگوها، شناسایی مولفه های کلیدی، انطباق با شرایط و مقتضیات خاص، ارتقاء کیفیت یادگیری، ایجاد زبان مشترک، سنجش و ارزیابی برنامه ها و الگوها و نوآوری و بهبود مستمر به عنوان یک چارچوبی برای دانشگاه‌ها جهت تدوین برنامه‌های راهبردی مؤثرتر مورد استفاده قرار گیرد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


ابراهیم زاده پزشکی، رضا؛ بخشی، مرضیه و مروتی شریف آبادی، علی (1394). تدوین چارچوبی نوین در طراحی برنامه‌ریزی جامع دانشگاهی (موردمطالعه: دانشگاه یزد)، فصلنامه انجمن آموزش عالی ایران، سال هفتم، شماره اول، زمستان 1393.
باقری، مصباح الهدی و دل پسند، جواد (1386). طراحی و تدوین الگوی برنامه‌ریزی استراتژیک در دانشگاه مأموریت‌های محور، فصلنامه اندیشه مدیریت، سال دوم، شماره اول- بهار و تابستان ،1387.
بذرافشان مقدم، مجتبی؛ نورشاهی، نسرین و پورشافعی، هادی (1384). نگرش روسای دانشگاه‌ها به برنامه‌ریزی دانشگاهی در ایران، نشریه: مطالعات تربیتی و روان شناسی، دوره 6، شماره 2، صفحات 93-124.
بنار، احد؛ رضائیان، علی؛ معماریانی، عزیزالله و معینی، علی (1399). طراحی الگوی سیاستگذاری در وزارت علوم، تحقیقات و فناوری با رویکرد هوش تجاری: با استفاده از نظریه داده بنیاد، فصلنامه علمی-پژوهشی تحقیقات مدیریت آموزشی، سال دوازدهم، شماره اول، زمستان 1399 (پیاپی 45)
ترجانی، حمیرا؛ صالحی عمران، ابراهیم و فتحی واجارگاه، کورش (1398).  رویکردهای نوپدید در برنامه‌ریزی آموزش عالی و گسست هویت های آکادمیک، فصلنامه علمی پژوهشی آموزش عالی ایران، سال یازدهم، شماره دوم، تابستان 1398.
تفرشی، سید محمد؛ منظری توکلی، حمدالله و سلاجقه، سنجر (1400). شناسایی موانع و چالش‌های اجرای برنامه‌ریزی استراتژیک در نظام آموزش عالی و اثر آن بر نوآوری سازمانی، جامعه شناسی آموزش و پرورش، دوره 14، شماره 2، پاییز و زمستان 1400، صفحات 100-15
ثمری، عیسی (1393). جریان توسعه دانشگاهی در دانشگاه‌های دولتی ایران و ارائه الگویی برای آن، رساله دکتری برنامه‌ریزی توسعه آموزش عالی، دانشکده روانشناسی و علوم تربیتی، دانشگاه شهید بهشتی.
خاوری، عبدالله؛ آراسته، حمیدرضا و جعفری، پریوش (1398). عوامل موثر در چابک سازی برنامه‌های آموزشی دانشگاهی با رویکرد مبتنی بر نظریه داده بنیاد، دو فصلنامه مطالعات برنامه‌ریزی آموزشی، دوره هشتم، شماره پانزدهم، بهار و تابستان 1398.
خواستار، حمزه؛ باتمانی، محمد امین و امیدیان، محسن (1394). برنامه‌ریزی راهبردی دانشگاه‌ها بر مبنای چرخه حیات سازمانی، نشریه مدیریت در دانشگاه اسلامی، سال 1394؛ دوره 4، شماره: 2 (10).
رشید، صالح؛ علم الهدی، جمیله و ابوالقاسمی، محمود (1401). نگاشت نظام مسائل سیاست گذاری تولید علم نافع، فصلنامه راهبرد فرهنگ، شماره پنجاه و هفتم، بهار 1401
سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان اصفهان (1397). گزارش اقتصادی، اجتماعی سال 1395 استان اصفهان و ارزیابی عملکرد برنامه پنجم توسعه، اصفهان: سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی اصفهان، مرکز اسناد و انتشارات.
سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور (1401). سند برنامه هفتم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران، تهران: 
سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور، مرکز اسناد، مدارک و انتشارات، 1401
شببویی، علی و ایرانبان، سید جواد (1394). مدل مناسب فرایند برنامه‌ریزی راهبردی دانشگاه‌ها (مطالعه موردی: دانشگاه شیراز)، دومین کنفرانس بین‌المللی آینده پژوهشی، مدیریت و توسعه اقتصادی.
شهریاری، مرضیه و رضا دوست، کریم (1401). شناسایی فرصت و چالش‌های برنامه‌ریزی دانشگاهی و ارائه الگوی سیستمی به منظور برنامه‌ریزی آموزش عالی: براساس نظریه داده بنیاد، فصلنامه مطالعات برنامه‌ریزی آموزشی، شماره 20، زمستان 1401.
شهسواری، امیر؛ یمنی، محمد و ابوالقاسمی، محمود (1393). الگوی مفهومی سرمایه های فکری در آموزش عالی (مطالعه موردی: دانشگاه شریف)، مجله آموزش عالی ایران، شماره 23، تابستان، 161-121.
صاعدموچشی، لطف الله و عزیزی، نعمت الله (1399). تحلیل ابعاد کمی و کیفی سیاست گذاری نظام آموزش عالی ایران، فصلنامه سیاست های راهبردی و کلان، بهار 1399، دوره 8، شماره 1.
صفری، ثنا؛ صفری، اسماعیل؛ سرمدی، محمدرضا و فرج اللهی، مهران (1396). مطالعه مدل‌های برنامه‌ریزی استراتژیک دانشگاه‌ها (مطالعه موردی: آموزش عالی ایران)، دوماهنامه راهبردهای آموزش در علوم پزشکی، سال 10، شماره 5، آذر-دی 1396
صمیمی، سمیه؛ کرامتی، محمدرضا و همتی، پری (1397). برنامه ریزی استراتژیک در سازمان‌های آموزش عالی ایران از طریق رویکردکارت امتیازی متوازن، دو ماهنامه علمی - پژوهشی رهیافتی نو در مدیریت آموزشی، سال یازدهم شماره 4، مهر و آبان، پیاپی44.
ضابطپور کردی، حسین؛ امین بیدختی، علی اکبر؛ رضایی، علیمحمد و صالحیعمران، ابراهیم (1398). شناسایی و اولویتبندی موانع و چالشهای اجرای خطمشیهای آموزش عالی در ایران. جامعهشناسی نهادهای اجتماعی، 6 (13)، 230-203.
طبیبی، سید جمال الدین (1389). ارائۀ الگوی برنامه ریزی استراتژیک برای نظام آموزش عالی ایران، نامه آموزش عالی، سال سوم، شماره نهم، بهار 1389، صص 61-47
عبادی، محمد حسین و رضائی، محمد جواد (1397)، آسیب شناسی جایگاه نظارت و ارزیابی در برنامه‌ریزی توسعه‌ایران، فصلنامه سیاستهای راهبردی و کلان/ سال ششم، شماره بیست و یکم، بهار 1397، 23-1.
علم الهدی، جمیله (1398). نظریه اسلامی رشد انسان، تهران: انتشارات دانشگاه شهید بهشتی، چاپ اول.
فرازی، عباس؛ صالحی عمران، ابراهیم؛ علیزاده ثانی، محسن و طبیبی، محمد رضا (1396). ارائه الگوی مفهومی برنامه‌ریزی راهبردی مبتنی بر زمینه دانشگاهی ایران، فصلنامه علمی پژوهشی آموزش عالی ایران، سال هشتم، شماره دوم، پاییز 1395
فرازی، عباس؛ صالحی عمران، ابراهیم؛ علیزاده ثانی، محسن و طبیبی، محمدرضا (1395). ارائه الگوی مفهومی برنامه‌ریزی راهبردی مبتنی بر زمینه دانشگاهی ایران، مجله آموزش عالی ایران، سال هشتم، پاییز 1395، شماره 3.
فراستخواه، مقصود (1396). دانشگاه ایرانی و مسئله کیفیت، انتشارات آگاه، چاپ سوم، 1396.
فراستخواه، مقصود (1397). دانشگاه و آموزش عالی: منظرهای جهانی و مسئله های ایرانی، نشر نی، چاپ دوم، 1397.
فیروجائی، مرتضی و گرایی نژاد، غلامرضا (1401). فراتحلیل مطالعات هفتاد سال برنامه‌ریزی توسعه، به منظور کاربست در تنظیم نظام نامه تدوین برنامه هفتم توسعه، فصلنامه پژوهش‌های برنامه و توسعه، سال سوم، شماره 9، بهار 1401. 
قائدی، مریم؛ مدهوشی، مهرداد؛ رازقی، نادر و صفایی، عبدالحمید (1397)، تحلیل سیاستهای مورد تأکید اسناد فرادستی در مقابله با فساد دانشگاهی، فصلنامه علمی-پژوهشی سیاست علم و فناوری، سال دهم، شماره 3، پائیز 1397.
قهرمانی، محمد (1393). تدوین الگوی مدیریت استراتژیک آموزش عالی ایران، پژوهش‌های تربیتی شماره 29 - پاییز و زمستان 99.
کرامتی، محمد رضا (1393). برنامه‌ریزی استراتژیک در سازمان‌های آموزشی، تهران، انتشارات سمت، پاییز 1393.
مصدق راد، علی محمد؛ ،درگاهی، حسین؛ روزبهانی، مهتاب (1399). برنامه‌ریزی در دانشگاه علوم پزشکی: چالشها و راهکارها، فصلنامه علمی و پژوهشی طب و تزکیه، پاییز 1399، دوره 29، شماره 3.
مهتاب پورآتشی (1400). برنامه‌ریزی راهبردی دانشگاه: تحلیلی بر منتخبی از اسناد برنامه راهبردی دانشگاه‌های جهان و ایران، موسسه پژوهش و برنامه‌ریزی: مجموعه گزارش های تخصصی آموزش عالی؛ شماره 2.
مهدی، رضا؛ یمنی، محمد، صباغیان، زهرا و فاطمی، حسن (1388). طراحی استراتژیهای اصلی پژوهش و تولید علم در گروه فنی ـ مهندسی کشور. فصلنامه انجمن آموزش عالی ایران، سال دوم، شماره 2، پاییز 1388.
میرزایی، خلیل (1401). کیفی پژوهی: پژوهش، پژوهشگری و پرسشنامه نویسی (جلد دوم)، تهران: انتشارات فوژان، چاپ سوم، 1401. 
هندریکسون، رابرت ام؛ ان لان، جیسون؛ هریس، جیمزتی و اج دورمن، ریچارد (1395). راهبری و رهبری علمی در نظام آموزش عالی، سنارویی از آینده دانشگاه و دانشگاه آینده، ترجمه سعید غیاثی ندوشن و رضا مهدوی، تهران: انتشارات ویرایش، چاپ اول، بهار 1395.
یزدان پناه، احمدعلی و سلطانی، امید (1393). شناسایی و تحلیل روابط برنامه ریزی راهبردی، قابلیت انعطاف پذیری و عملکرد دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی؛ مورد پژوهی: دانشگاه شهید بهشتی، فصلنامه پژوهش و برنامه‌ریزی در آموزش عالی، دوره 20، شماره 3، صص. 93-67.
یمنی دوزی سرخابی، محمد (1388). برنامه‌ریزی توسعة دانشگاهی؛ حوزهای میان رشتهای، فصلنامه مطالعات میان رشتهای در علوم انسانی، سال اول، شماره 2، بهار 88، ص 24-1
یمنی دوزی سرخابی، محمد (1398). برنامه‌ریزی توسعه آموزش عالی؛ رویکردی کاهنده موقعیتی پیچیده، تهران: انتشارات موسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی، چاپ دوم.
یمنی، محمد؛ گلدسته، اکبر؛ خسروی، حمید؛ محمدی، مولود (1400). مقایسه اسناد برنامه‌ریزی استراتژیک در دانشگاه‌های دولتی منتخب، مجله آموزش عالی ایران، شماره 3، دوره 13، پاییز 1400
References
Biondi, L., & Russo, S. (2022). Integrating strategic planning and performance management in universities: a multiple case-study analysis. Journal of Management and Governance, 26(2), 417-448. https://doi.org/10.1007/s10997-021-09608-3
Candy, V., & Gordon, J. (2011). The Historical Development of Strategic Planning Theories. International Journal of Management & Information Systems, 15(4), 71-89. https://doi.org/10.19030/ijmis.v15i4.6067
Cleland and King (1976): project management and the systems approach. International Journal of Managing Projects in Business 5(4). DOI:10.1108/17538371211268951. https://www.emerald.com/insight/content/doi/10.1108/17538371211268951/full/html
David, F.R. (2011). Strategic Management: Concepts and Cases, (13th ed). New Jersey: Prentice Hall. https://www.pearson.com/en-us/subject-catalog/p/strategic-management-concepts-and-cases/P200000006473/9780135192081
Dolence, M. (n.d.). Introducing the SRS method: Mission review strategy. LinkedIn. https://www.linkedin.com/pulse/introducing-srs-method-mission-review-strategy-michael-dolence/
Dowson, R., Albert, B., & Lomax, D. (2022). Event planning and management: Principles, planning and practice. Kogan Page Publishers. https://www.koganpage.com/event-planning-and-management-9781398606294
Hall, R., & Lulich, J. (2021). University strategic plans: what they say about innovation. Innovative Higher Education, 46, 261-284. https://link.springer.com/article/10.1007/s10755-020-09535-5
Hayter, C. S., & Cahoy, D. R. (2018). Toward a strategic view of higher education social responsibilities: A dynamic capabilities approach. Strategic Organization, 16(1), 12-34. https://doi.org/10.1177/1476127017740265
Hazelkorn, E. (2018). Reshaping the world order of higher education: The role and impact of rankings on national and global systems. Policy Reviews in Higher Education, 2(1), 4–31. https://doi.org/10.1080/23322969.2018.1424562
Higher Education Funding Council for England, Memorandum of Assurance and Accountability, 2023 (HEFCE 2023/12). https://www.officeforstudents.org.uk/media/9e3b9f0b-2e95-4f8a-9b8f-3c4f4d7e8c1d/memorandum-of-assurance-and-accountability.pdf
Hossler, D. & Bontrager, B. (2014). Handbook of Strategic Enrollment Management, Jossey-Bass, San Francisco, California. https://www.wiley.com/en-us/Handbook+of+Strategic+Enrollment+Management-p-9781118918427
Inga, E., Inga, J., Cárdenas, J., & Cárdenas, J. (2021). Planning and strategic management of higher education considering the vision of Latin America. Education Sciences, 11(4), 188. https://doi.org/10.3390/educsci11040188
International Institute for Building Enclosure Consultants. (2017). Strategic plan 2017. https://iibec.org/wp-content/uploads/RCI-Strategic-Plan-2017-Approved.pdf
Intrafocus Academy. (2021). Strategic planning workbook (Version 7) [First 3 chapters]. https://www.intrafocus.academy/wp-content/uploads/2021/04/Strategic-Planning-Workbook-V7-First-3-Chapters.pdf
Intrafocus. (2023). Strategic planning workbook (Version 10). https://www.intrafocus.com/wp-content/uploads/2023/01/Strategic-Planning-Workbook-V10.pdf
Jalal, A., & Murray, A. (2019). Strategic planning for higher education: A novel model for a strategic planning process for higher education. Journal of Higher Education Service Science and Management (JoHESSM), 2(2). https://www.researchgate.net/
ublication/338480830_Strategic_Planning_for_Higher_Education_A_Novel_Model_for_a_Strategic_Planning_Process_for_Higher_Education
Johnsen, Å. (2015). Strategic management thinking and practice in the public sector: A strategic planning for all seasons? Financial Accountability & Management, 31(3), 243–268. https://doi.org/10.1111/faam.12056
Johnson, Gerry, scholes, Kevan & whittington, Richard (2018). Exploring Corporate Strategy, Business & Economics, Prentice Hall. https://www.pearson.com/en-us/subject-catalog/p/exploring-corporate-strategy/P200000003422/9781292282456
Kaminsky, J.S. (2020). The pragmatic educational administrator: local theory, schooling and postmodernism reviled. International Journal of leadership in education, 3(3): 201-224. https://doi.org/10.1080/13603124.2019.1638481
Keller, G. 2020. Academic Strategy. The Management Revolution in American Higher Education. https://www.jstor.org/stable/j.ctt1xp3n3g
Kharazmi University. (n.d.). Strategic document [In Persian]. https://khu.ac.ir/documents/10193/10225299/rahbordikharazmi.pdf
Kibachia, J., Iravo, M., & Luvanda, A. (2014). A Survey of Risk Factors in the Strategic Planning Process of Parastatals in Kenya, European Journal of Business and Innovation Research, 2(3), 51-67. https://www.eajournals.org/journals/european-journal-of-business-and-innovation-research-ejbir/vol-2-issue-3-july-2014/
Laush, K. A. (2021). Strategic Planning in a Higher Education Context. The Organizational Improvement Plan at Western University, 231. https://ir.lib.uwo.ca/oip/231
Mishra, L. (2021). Corporate social responsibility and sustainable development goals: A study of Indian companies. Journal of Public Affairs, 21(1), e2147. https://doi.org/10.1002/pa.2147
Moran, B. B. (2020). Strategic planning in higher education. College & Research Libraries News, 46(6), 288-292. https://doi.org/10.5860/crln.46.6.288
Nagel, R. and Wimmer, R. (2017). Systemische Strategieentwicklung: Modelle und Instrumente für Berater und Entscheider. Stuttgart: Klett-Cotta. https://www.klett-cotta.de/buch/Organisationsberatung/Systemische_Strategieentwicklung/80963
National Center for Education Statistics. (2020). Postsecondary institution expenditures. U.S. Department of Education. http://www.aashe.org/resources/campus-strategic-plans-include-sustainability/
Russell Consulting Inc. (n.d.). Guide to strategic planning. https://russellconsultinginc.com/wp-content/uploads/RCIs_Guide_to_Strategic_Planning.pdf
Russell Group. (n.d.). Strategic planning [Search results]. https://russellgroup.ac.uk/search?q=Strategic+planning+
Russell, J., & Russell, L. (2023). Strategic Planning 101 (Vol. 610). American Society for Training and Development. https://www.td.org/books/strategic-planning-101
Russell. J & Russell. L (2006). Strategic Planning 101 Paperback. Association for Talent Development. September 26, 2006. https://www.td.org/books/strategic-planning-101-1
Ruzsbánszki, N. (2022). Strategic Planning Process at a Swedish Higher Education Institution: The Case of Malmö University, Unpublished MA thesis, Faculty of Technology and Society (TS), Malmö University, Sweden. https://muep.mau.se/handle/2043/33135
Samad, M. (2015). Issues and Prospects of Strategic Planning for Higher Education Especially in Veterinary Medical Education in Bangladesh, Bangladesh Journal of Veterinary Medicine, 1(2), 59-80. https://www.banglajol.info/index.php/BJVM/article/view/24663
Shahid Beheshti University. (n.d.). Strategy. https://en.sbu.ac.ir/PRESIDENCY/StrategySBU/Pages/default.aspx
Shawyun, T. (2010). Developing And Actioning Strategic Planning in Higher Education Institutions, Assumption University Press, Bangkok, Thailand. https://repository.au.edu/handle/6623004553/235
Sherman, H., Rowley, D.J. and Armandi, B.R. (2007), “Developing a strategic profile: the pre‐planning phase of strategic management”, Business Strategy Series, Vol. 8 No. 3, pp. 162. https://doi.org/10.1108/17515630710684178
Smith, R. D. (2020). Strategic planning for public relations. Routledge. https://www.routledge.com/Strategic-Planning-for-Public-Relations/Smith/p/book/9780367426316
Strike, T. (Ed.). (2017). Higher education strategy and planning: A professional guide. Taylor & Francis. https://www.taylorfrancis.com/books/edit/10.4324/9781315691780/higher-education-strategy-planning-tony-strike
Sywelem, M. M. G., & Makhlouf, A. M. E. (2023). Common Challenges of Strategic Planning for Higher Education in Egypt. American Journal of Educational Research, 11(6), 430-439. http://pubs.sciepub.com/education/11/6/13/
Tarbiat Modares University. (n.d.). Strategic planning [In Persian]. https://adm.modares.ac.ir/index.jsp?pageid=28210
University of Tehran. (2021). Strategic plan [In Persian]. https://news.ut.ac.ir/file/download/news/1617520625-1399-.pdf
Wheelen, T. & Hunger, J. (2012). Strategic Management and Business Policy: Achieving Sustainability (13th ed.), Prentice Hall. ISBN: 978-0132153225. https://www.pearson.com/en-us/subject-catalog/p/strategic-management-and-business-policy/P200000003204/9780132153225