https://www.jokog.ir/ فصلنامه علمی دانش حکمرانی fa daily 1 Fri, 20 Feb 2026 00:00:00 +0330 Fri, 20 Feb 2026 00:00:00 +0330 https://www.jokog.ir/article_248318.html بررسی علمی حکمرانی و شیوه های بهبود آن، یکی از دغدغه های اصلی نظامهای سیاسی مدرن در قرن بیست و یکم است. کاهش روزافزون منابع، افزایش مداوم مصارف، بحرانهایی که در فواصل کوتاه مدت پدیدار می شوند و سطح انتظارات عمومی که مدام بالاتر می رود، امکان عدم توجه به اصلاح حکمرانی را سلب کرده است. در این میان، اگرچه حکمرانی ابعاد گوناگونی دارد اما بدون هیچ شکی، سیاست خارجی یکی از مهمترین ابعاد آن به شمار می رود. در بررسی، بهبود و اصلاح حکمرانی در سیاست خارجی، جهت گیری ها، منابع مادی، سرمایه انسانی و موضوعات فعالیت و اقدام در دستگاه های متولی سیاست خارجی، هرکدام دارای اهمیت است. بررسی بعضی از این موضوعات نیاز به کنکاش علمی میان رشته ای دارد و بعضی دیگر دارای قدمتی چند ده ساله در محافل علمی است.جمهوری اسلامی ایران دراین خصوص و در میانه دو جنگ بزرگ در منطقه‌ای که یکی از آشوبناک ترین مناطق جهان است، با ضرورتی مضاعف مواجه است. سابقه تاریخی و تمدنی ایران، موقعیت جغرافیایی، اندیشه حاکم بر کشور پس از انقلاب شکوهمند اسلامی، مخالفت و خصومت قدرتهای جهانی و چندین دلیل دیگر، سبب شده تا سیاست خارجی در حکمرانی ملی نقشی بی بدیل داشته باشد. یکی از چالشهای مهم در این مسیر، نگاه های غیرعلمی به حکمرانی سیاست خارجی و ایجاد این انتظار است که بسیاری از کاستی های سیاست داخلی از مسیر تغییر جهت سیاست خارجی حل شود در حالی که نگاه واقع بینانه و خردمندانه به سیاست خارجی چنین تصوراتی را خیال پردازانه دانسته و رد می کند. در ادامه همین مسیر علمی، بهره گیری از تجربیات موفق جهانی در استفاده از موضوعات جدید مانند دیپلماسی علمی، نظم غیرغربی، تغییر توازن قدرت جهانی، سازمانهای جدید بین‌المللی و موضوع مقاومت در منطقه غرب آسیا نکات بسیار مهمی است که در این مجموعه مقالات مورد توجه قرار گرفته است. https://www.jokog.ir/article_243229.html ااین مقاله به بررسی تأثیر نقش نظامیان در حکمرانی سیاست خارجی در دو کشور ایران و آمریکا می‌پردازد. هدف اصلی تحقیق، تحلیل و مقایسه میزان تأثیرگذاری نظامیان بر تصمیم‌گیری‌های سیاسی و دیپلماتیک در این دو کشور است که در دو نظام حکومتی متفاوت عمل می‌کنند. در ایران نقش نظامیان در چارچوب ماموریت های قانونی و وظایف دفاعی و امنیتی تعریف شده و تحلیل حاضر تلاش دارد با اتکا به اسناد رسمی و قوانین اساسی کشور ،ابعاد این نقش را تبیین کند. در آمریکا نیز روابط نزدیک میان مقامات نظامی و سیاسی به‌ویژه در عرصه‌های بین‌المللی تأثیرات چشمگیری دارد. این مطالعه از رویکرد مقایسه‌ای استفاده کرده و تلاش دارد تا تفاوت‌ها و شباهت‌های ساختار حکومتی و نظامی در هر دو کشور را بررسی کند. در بخش تحلیل، به بررسی نقش شخصیت‌های کلیدی نظامی در تعیین سیاست‌های خارجی و چگونگی تعامل آنان با مقامات سیاسی پرداخته خواهد شد. یافته های تحقیق نشان می دهند که اگر چه در ایران نظامیان در شرایط تهدید تهدیدات امنیتی منطقه ای و بین المللی نقش حمایتی در سیاست خارجی ایفا می کنند،امام تصمیم گیری های کلان بر اساس سیاست های کلان نظام و در چارچوب نهادهایی چون شورای عالی امنیت ملی صورت می گیرد. در آمریکا نیز، اگرچه نظامیان در روند تصمیم‌گیری‌های بین‌المللی دخیل هستند، اما در چارچوب نظام دموکراتیک، سیاست خارجی بیشتر تحت تأثیر نهادهای غیرنظامی قرار دارد. این تحقیق نتایج مهمی برای درک بهتر تعاملات نظامی و سیاست خارجی در دو نظام حکومتی متفاوت دارد و می‌تواند در زمینه‌های سیاسی و نظامی به‌ویژه در مطالعات روابط بین‌الملل و امنیت کاربردی باشد. https://www.jokog.ir/article_243228.html در جهان معاصر، سیاست خارجی هر کشور به عوامل و مناسبات اجتماعی متعددی همچون عوامل اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی، سیاسی آن گره خورده و پدیده‌ای نیست که بتوان به صورت تجریدی و جدای از این عوامل اثرگذار، آن را بررسی نمود. نتیجتاً در حوزه تحلیل سیاست خارجی کشورها همواره از زوایای متعددی به تحلیل عوامل مؤثر بر تصمیم گیری ها و رفتارهای دیپلماتیک یک کشور پرداخته شده است. مطالعه و تحلیل سیاست خارجی از منظر رهبران کشور یکی از این عوامل مورد بررسی است که هرچند تنها عامل تأثیرگذار نبوده و نمی تواند به تنهایی جایگزین سایر عوامل شود، اما بی توجهی به تأثیر آن بر حکمرانی سیاست خارجی کشورها نیز امری به دور از خرد است، زیرا نقش رهبری در نظام سیاسی ولایت فقیه بسیار تاثیرگذار است و از جهت دیگر دیدگاه رهبری می تواند سمت و جهت اصلی حرکت و مقصد دستگاه دیپلماسی کشور را تعیین کند.از همین جهت در این پژوهش با بهره گیری از مطالعات اسنادی و منابع کتابخانه ای و روش تحلیل مضمون تلاشی در جهت درک شاخص ها و ویژگی های حکمرانی و سیاستگذاری سیاست خارجی در نظم جدید جهانی در حال شکل گیری داشته ایم. همچنین طبق بررسی های انجام شده به نظر می رسد که مهم ترین مفهوم در این میان مفهوم «جهان در حال گذار و لزوم افزایش تاثیرگذاری بر نظم آینده» باشد که کلیدواژه محوری در تعیین سبک و سیاق تعاملات جمهوری اسلامی ایران با دیگر بازیگران عرصه بین المللی است. https://www.jokog.ir/article_243230.html این پژوهش، موانع پایدار در مسیر اقتصادی‌سازی خط‌مشی‌های سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران را با استفاده از یک چارچوب مفهومی یکپارچه مبتنی بر نظریه نهادگرایی نوین و رویکردهای تحلیل سیاست خارجی مورد بررسی قرار می‌دهد. این پژوهش با رویکرد کیفی و بر اساس تحلیل دوگانه داده‌های حاصل از مرور نظام‌مند ادبیات و مصاحبه‌های عمیق نیمه‌ساختاریافته با ۱۸ خبره حوزه سیاست خارجی و اقتصاد، استدلال می‌کند که موانع اصلی این فرآیند، نه صرفاً فشارهای خارجی، بلکه ریشه در صلبیت نهادی و وابستگی به مسیر تاریخی در ساختارهای تصمیم‌گیری ایران دارد. این چارچوب نهادی، بستری را فراهم می‌کند که در آن رقابت‌های بوروکراتیک میان نهادهای موازی و غلبه منطق نهادی امنیت‌محور بر منطق اقتصادی، به طور سیستماتیک مانع از تبدیل دیپلماسی به ابزاری برای توسعه تجارت و جذب سرمایه می‌شود. در حالی که تحریم‌ها به عنوان یک کاتالیزور خارجی، ضرورت تنوع‌بخشی به شرکای تجاری را آشکار ساخته‌اند، اما یافته‌ها حاکی از آن است که بدون اصلاحات نهادی عمیق در قواعد بازی داخلی و تغییر در نظام انگیزشی، این فرصت‌ها به نتیجه مطلوب نخواهند رسید. این پژوهش با تحلیل تعامل میان ساختارها (نهادها) و بازیگران (بوروکراسی‌ها)، پیشنهاد می‌کند که راهبرد عملیاتی‌سازی، باید بر نهادزدایی از رویه‌های ناکارآمد و نهادسازی ساختارهای هماهنگ‌کننده و مبتنی بر منطق اقتصادی متمرکز شود. https://www.jokog.ir/article_243226.html ایرانِ پساانقلاب در نظرگاه قدرت‌های بزرگ، همواره در زمره بازیگران خاص قرار گرفته چرا که به زعم آنان بر اساس نُرم بین‌المللی عمل نکرده است. عدم تقید ایران به نُرم تعریف شده توسط این قدرت‌ها، طرفین را به لحاظ نظری و عملی وارد کارزاری سیاست‌گذارانه به قدمت نیم قرن کرده که بر محور واسازی یک سیاست و مشروع‌سازی سیاستی دیگر دائر شده است. بر این مبنا، پرسش اصلی مقاله این است که ایران چگونه به واسازی «سیاست نُرمال» و مشروع‌سازی «سیاست مقاومت» به مثابه امری غیرنُرمال در قلمرو مکانی خاورمیانه در دو دهه اخیر دست زده است؟ این نوشتار با استفاده از مفهوم مقاومت به مثابه حق اساسی بشر و مفهوم‌سازی‌های میشل فوکو از مقاومتِ هم‌نهشت با قدرت، بدین یافته می‌رسد که جمهوری اسلامی ایران در هم‌آوایی با دو عنصر هویت ایرانیان و انگاره‌های رهبران سیاسی که هر دو در قانون اساسی آن منعکس شده است، از طریق تعامل با موجودیت‌های غیردولتی در منطقه خاورمیانه، در تقابل با سیاست نُرمال ایالات متحده به نُرمال‌سازی محور مقاومت در قالب ترویج خرده‌فرهنگ مقاومت اقدام نموده است. خرده‌فرهنگ مقاومت با ضدیت با آمریکا و متحد آن، یعنی اسرائیل، قوام و دوام یافته است. این یافته‌ها که جنبه توصیفی و تبیینی دارند، با اتکا به داده‌های کتابخانه‌ای گردآوری شده‌اند. https://www.jokog.ir/article_243227.html مساعی دولت‌ها، بویژه کشور‌های در حال توسعه، برای عضویت در بریکس را می‌توان نوعی سرمایه‌گذاری در مسیر بازنگری بنیادین در ساختار اقتصاد جهانی دانست؛ سرمایه‌گذاری که ماحصل آن در راستای پیشبرد و تحقق مصالح جامعه جهانی، بویژه کشورهای جنوب جهانی خواهد بود. در این نوشتار، در جهت پاسخ‌یابی برای این پرسش که: در چارچوب حکمرانی جهانی، فرصت‌ها و چالش‌های پیش‌روی ایران به عنوان عضو جدید بریکس، کدامند؟ بر این فرضیه تأکید شده که: ایران در پرتو عضویت در بریکس، می‌تواند از فرصت مشارکت در معماری نظم اقتصادی چند‌جانبه جهانی برخوردار گردد؛ اما با چالش‌های متعددی همچون «چالش‌های درونزای» بریکس، «آسیب‌پذیری و انفعال در برابر سیاست‌های تحریمی امریکا» و «اثرگذاری سیاست‌های بازیگران محوری بر فضای همکاری چند‌جانبه» نیز مواجه است. افزون بر این، یافته های پژوهش نشان می دهد که بهره برداری موثر از فرصت ها مستلزم تدوین راهبردهایی هماهنگ با الزامات بریکس و اقتضائات نظم جهانی نوین است. روش پژوهش مورد نظر نیز توضیحی – تبیینی می‌باشد. https://www.jokog.ir/article_243231.html دیپلماسی علمی به عنوان یکی از ابزارهای کلیدی سیاست خارجی، نقش مهمی در تقویت روابط بین‌المللی، تبادل دانش و حل چالش‌های جهانی ایفا می‌کند. ایالات متحده آمریکا با دارا بودن پیشرفته‌ترین زیرساخت‌های علمی و تحقیقاتی در جهان، از دیپلماسی علمی به عنوان ابزاری برای پیشبرد منافع ملی خود استفاده کرده است. در ساختار اجرای سیاست خارجی در آمریکا، وزارت خارجه نقشی کلیدی دارد و در کنار دیگر سازمان‌ها و نهادهای متولی، اهداف و منافع مورد نظر ایالات متحده را در سیاست خارجی دنبال می‌کند. این پژوهش به دنبال پاسخ به این سوال بوده که وزارت خارجه ایالات متحده چه نقشی در حکمرانی دیپلماسی علمی در سیاست خارجی آمریکا دارد. روش پژوهش از نوع کیفی و از گونه قیاسی فرضیه محور و با استفاده از چارچوب نظری و مفهومی در چارچوب کلی تحقیقات تجربی، به دنبال توصیف و تبیین جایگاه وزارت خارجه آمریکا در حکمرانی دیپلماسی علمی بوده است. ابزار گردآوری اطلاعات در این خصوص، کتابخانه‌ای و با استفاده از منابع معتبر موجود در مقالات و بانک‌های اطلاعاتی بوده که از اینترنت استخراج شده است.نتایج پژوهش نشان می‌دهد که وزارت امور خارجه آمریکا نقشی اساسی در پیشبرد دیپلماسی علمی به‌عنوان ابزاری استراتژیک در سیاست خارجی این کشور ایفا می‌کند. این وزارتخانه از طریق ایجاد و مدیریت همکاری‌های علمی بین‌المللی، مشارکت در سازمان‌های جهانی و استفاده از فناوری‌های نوین در روابط دیپلماتیک، به دنبال حفظ و تقویت موقعیت علمی و فناورانه آمریکا در جهان است. در شرایطی که رقابت علمی میان قدرت‌های بزرگ مانند چین و اتحادیه اروپا افزایش یافته است، وزارت امور خارجه آمریکا با اجرای سیاست‌های هدفمند در حوزه دیپلماسی علمی، تلاش می‌کند برتری علمی کشور را حفظ کند و از آن به ‌عنوان ابزاری برای افزایش نفوذ بین‌المللی بهره ببرد. https://www.jokog.ir/article_243232.html نظام حکمرانی جهانی که پس از جنگ جهانی دوم و در چارچوب نهادهای لیبرال بین‌المللی شکل گرفت، امروزه با بحران‌های فزاینده‌ای مواجه است. تشدید منازعات ژئوپلتیکی، ناکارآمدی نهادهای چندجانبه مانند شورای امنیت در ممانعت از اشاعه خشونت، و افزایش بی‌سابقه نیازهای بشردوستانه، همگی نشانه‌هایی از فرسایش مشروعیت و کارآمدی نظم موجود هستند. در این میان، روایت‌های انتقادی نسبت به معیارهای دوگانه غربی در حوزه امنیت بین‌المللی تقویت شده و بازیگران غیرغربی تلاش دارند با ارائه ابتکارات بدیل، در بازتعریف مفاهیم و سازوکارهای امنیت جهانی نقش‌آفرینی کنند. چین به‌ عنوان قدرتی در حال خیزش، با ابتکار «امنیت جهانی» کوشیده است اصولی چون احترام به حاکمیت، پرهیز از مداخله‌گری، و مقابله با یک‌جانبه‌گرایی را در قالب گفتمانی جدید نهادینه سازد. در سطح منطقه‌ای، جمهوری اسلامی ایران نیز با طرح‌هایی چون «ائتلاف امید» و «مودت»، به دنبال ایجاد سازوکار امنیتی بومی در خلیج فارس و ارائه بدیلی مقابل گفتمان ایالات متحده مبتنی بر مداخلات خارجی بوده است.پژوهش حاضر با رویکردی کیفی و روش تحلیل تطبیقی، به بررسی ظرفیت‌های گفتمانی این دو ابتکار در مواجهه با نظم امنیتی مسلط می‌پردازد. هدف آن، تحلیل تفاوت‌های ساختاری و مفهومی و ظرفیت‌های هر یک در شکل‌دهی به گفتمان‌های آلترناتیو غیرغربی در مقوله حکمرانی امنیت فراملی است. این مطالعه نشان می‌دهد که اگرچه هر دو ابتکار در سطح عملیاتی با چالش‌هایی جدی مواجه هستند، اما از منظر گفتمانی، می‌توانند زمینه‌ساز تحول در منطق امنیت بین‌المللی به ویژه در میان کشورهای جنوب جهانی باشند. https://www.jokog.ir/article_243233.html این پژوهش با هدف طراحی الگوی خط‌مشی‌گذاری انرژی الکتریکی ایران در چارچوب جاده ابریشم جدید انجام شد. از نظر هدف، پژوهش کاربردی و از حیث روش، کیفی با رویکرد گراندد تئوری است. جامعه آماری شامل خبرگان بخش انرژی بوده و با روش نمونه‌گیری هدفمند، ۳۰ نفر به‌عنوان نمونه انتخاب شدند. داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته گردآوری و با کدگذاری سه‌مرحله‌ای (باز، محوری و انتخابی) تحلیل شدند. برای ارزیابی اعتبار یافته‌ها، معیارهای گوبا و لینکلن به کار گرفته شد. نتایج مطالعه نشان داد که از منظر خبرگان مولفه هایی همچون: موقعیت ژئوپلیتیک ایران و افزایش تضاد بین آمریکا و چین به عنوان عوامل تسهیل گر؛ تحریم‎ها و تبعات آن و همچنین تنش های بعضی کشورهای منطقه با ایران به عوامل مداخله گر؛ نیاز کشورهای همجوار به بازارهای الکتریکی و همچنین از دست رفتن جایگاه ایران به عنوان صادرکننده برق در منطقه و داشتن رتبه دوم ایران ذخایر گاز جهان به عنوان عوامل علی خارجی و داخلی قابل استحصاء می باشند که با راهبردهای متنوعی همچون: مدیریت عرضه و تقاضای برق داخلی با محوریت صادرات برق، توسعه تولید برق از منابع مختلف و.. ، پیامدهای با ارزشی در حوزه های تجاری و ژئو‌اقتصادی، توسعه ای و فناورانه، راهبردی و دیپلماسی انرژی و نهادی و حکمرانی انرژی را بدنبال خواهد داشت. لذا این یافته‌ها می‌تواند مبنایی برای تدوین سیاست‌های کارآمد انرژی الکتریکی ایران با رویکرد تعاملات بین‌المللی در مسیر جاده ابریشم جدید فراهم آورد. https://www.jokog.ir/article_243234.html تحول حکمرانی در دهه‌های اخیر با برآمدن پارادایم داده‌محور، وارد مرحله‌ نوینی شده است؛ مرحله‌ای که در آن، داده نه صرفاً ابزار تصمیم‌سازی، بلکه بنیان مشروعیت نظم اداری تلقی می‌شود. حکمرانی داده‌محور با تکیه بر تحلیل الگوریتمی، تصمیم‌سازی مبتنی بر شواهد و قابلیت ردیابی فرایندها، مدعی ارتقای کارآمدی و شفافیت است؛ اما هم‌زمان نسبت آن با اصول بنیادین حقوق عمومی از جمله قانونی‌بودن، انتساب حقوقی تصمیمات، کرامت انسانی و نظارت دموکراتیک، پرسش‌برانگیز است. پژوهش حاضر با رویکرد تحلیلی ـ انتقادی و روش اسنادی ـ نظری، ضمن مرور ادبیات نظری، سه سند سیاست‌گذاری و اجرایی ایران شامل «نقشه راه دولت هوشمند» (۱۴۰۴)، «دستورالعمل تدوین برنامه عملیاتی نظام حکمرانی داده‌مبنا» (۱۴۰۴) و «بخشنامه ارزیابی عملکرد ۱۴۰۳» را تحلیل کرده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که با وجود توسعه ساختارهای فناورانه برای تصمیم‌سازی داده‌محور، فقدان یک چارچوب مستقل حقوق عمومی برای تنظیم‌گری الگوریتم‌ها، تضمین انتساب حقوقی و جبران آثار تصمیمات خودکار همچنان مشهود است. بر پایه مطالعه تطبیقی و تحلیل اسناد داخلی، مقاله نتیجه می‌گیرد که مشروعیت دولت داده‌محور تنها زمانی تضمین می‌شود که اصول کرامت انسانی و پاسخ‌گویی حقوقی در هسته معماری حقوق عمومی ایران تعبیه گردد. در پایان، راهکارهایی همچون تأسیس نهاد تنظیم‌گر ملی داده‌های عمومی، طراحی سازوکارهای مسئولیت‌پذیری الگوریتمی و شفاف‌سازی معیارهای ارزیابی عملکرد پیشنهاد شده است. https://www.jokog.ir/article_243235.html در سال‌های اخیر، مطالعات مرتبط با مواجهه سیاست‌گذاران حوزه علم، فناوری و نوآوری با چالش‌های معاصر، مانند تغییرات زیست‌محیطی جهانی، نابرابری فزاینده و بحران‌های اجتماعی درحال افزایش است. مطالعات مختلفی از آن‌ها، به عدم انطباق بین سیاست‌های نوآوری مرسوم و اقدامات مورد نیاز برای حل چالش‌های بزرگ اجتماعی و زیست‌محیطی اشاره و به ضرورت رسیدگی به این عدم انطباق، از طریق چارچوب‌های جدید سیاست نوآوری می-پردازند. در همین راستا، چارچوب سوم سیاست نوآوری (با عنوان سیاست نوآوری تحول‌آفرین) پس از چارچوب‌های پیشین نوآوری برای رشد و نظام‌های نوآوری و با یک رویکرد جامع‌تر نسبت به نوآوری، ارائه شده است. سیاست نوآوری تحول‌آفرین، تمرکز بر نوآوری برای رشد اقتصادی و رقابت‌پذیری را به چالش می‌کشد و به جای آن بر نیاز به هدایت نوآوری برای مواجهه با اهداف اجتماعی و زیست‌محیطی گسترده‌تر تأکید می‌کند. شناسایی ویژگی‌های سیاست نوآوری تحول‌آفرین می‌تواند به تدوین و پیاده‌سازی بهینه این سیاست‌ها کمک شایانی نماید. در این پژوهش با استفاده از روش فراترکیب 41 مقاله منتخب بررسی و 10 ویژگی سیاست نوآوری تحول‌آفرین شناسایی شده است. در انتها نیز با توجه به اینکه تحول سیستم‌های فنی- اجتماعی در سیاست‌های نوآوری تحول‌آفرین مبتنی بر چارچوب دیدگاه چند سطحی است، این ویژگی‌ها در سه سطح کنام، رژیم و برون‌سیستم دسته‌بندی شده‌اند.