https://www.jokog.ir/ فصلنامه علمی دانش حکمرانی fa daily 1 Sat, 23 Aug 2025 00:00:00 +0330 Sat, 23 Aug 2025 00:00:00 +0330 https://www.jokog.ir/article_234330.html یکی از رویکردهای کلیدی در سیاستگذاری و حکمرانی در دو دهه اخیر، سیاستگذاری و حکمرانی داده محور بوده است. حکمرانان و پژوهشگران حکمرانی بر اساس دانش و تجربیات به این جمع بندی رسیده اند که در نظام های حکمرانی پیشرو، داده ها نقشی محوری دارند. بر این اساس به طور مشخصی می توان تفاوت کشورهای توسعه یافته و در حال توسعه را از نظر میزان کیفیت داده ها و آمار در دسترس که از لوازم کلیدی حکمرانی است، مشاهده نمود.اما موضوع داده ها و حکمرانی داده محور با ظهور عمومی تر هوش مصنوعی و بهره برداری گسترده تر از آن در سطوح مختلف دچار تغییرات جدی شده است. امروزه جامعه و حکمرانان با استفاده از ظرفیت های هوش مصنوعی (همچون LLM ها) به حجم بالایی از داده هایی دسترسی دارند که در سطح مناسبی نیز تحلیل و دسته بندی شده اند. البته این داده ها عمدتا مبتنی بر داده های عمومی در دسترس می باشند. کلید ماجرا در اتصال داده های اختصاصی دستگاه های حکمرانی به این داده های عمومی و انجام استدلال های قوی با بهره گیری از هوش مصنوعی می باشد.اینکه چگونه نظام های حکمرانی داده های اختصاصی خود را به داده های عمومی متصل می کنند و امکان یادگیری و افزایش توان تحلیلی ابزارهای هوش مصنوعی را فراهم می کنند موضوعی مهم و تحول آفرین است. به طور مثال استفاده از ظرفیت دستیارهای هوشمند برای حکمرانان می تواند توان یک حکمران را در تصمیم گیری های کوتاه مدت و میان مدت افزایش جدی دهد.تحقق این مهم در گرو شناخت صحیح ظرفیت های هوش مصنوعی توسط حکمرانان و حکمرانی هوشمندانه داده های اختصاصی برای افزایش توان استدلال ابزارهای هوش مصنوعی است. می توان با کمی اغماض تغییر پارادایم از عصر حکمرانی داده محور به حکمرانی مبتنی بر هوش مصنوعی را مشاهده نمود. حال سوال کلیدی است که حکمرانی این تغییر پارادایم و نقش حکمرانان و پژوهشگران حکمرانی در این مسیر چه می باشد؟. حکمران آینده بایستی به چه توانمندی هایی جهت بهره گیری از هوش مصنوعی مجهز باشد؟. https://www.jokog.ir/article_225310.html افزایش صادرات و واردات کالا و به‌وجودآمدن مسئله قاچاق، نقش گمرکات را در مرزها بیش ‌از پیش حساس کرده و باعث شده تا بحث نظارت بر کالاهای گمرکی چالش‌برانگیز باشد. در ایران نیز مبادی رسمی در حیطه نظارت بر اجناس وارداتی و صادراتی توانمندی بالایی نداشته و از سال 1398 نگرانی‌ها در این زمینه اوج گرفت. در این موقعیت، استفاده از فناوری به عنوان یکی از راه‌حل‌های اصلی این مسئله مورد توجه سیاستگذاران قرار گرفت. فناوری مرتبط با این مسئله، تجهیزات ایکس ری کانتیری بود که طی فرایندی مورد توجه تصمیم‌گیران قرار گرفت و پس از چندین سال در گمرکات کشور مورد استفاده قرار گرفت. این درحالی بود که علارغم توان علمی و فناورانه سامانه، متغیرهای گوناگون دیگری در زمانهایی تسهیل‌گر و در برخی مقاطع، بازدارنده توسعه و به کارگیری این سامانه ها در گمرکات کشور شدند. این تحقیق با مصاحبه با خبرگان حوزه مورد نظر، در صدد شناسایی و تبیین این عوامل است. نتایج بدست آمده در 5 بعد عوامل علّی، شرایط مداخله‌گر، عوامل زمینه‌ای، راهبردها و پیامدها دسته‌بندی و تبیین شده‌اند. یافته‌ها حاکی از آن است که در ابتدا زیرساختهای قانونی و نهادی متناسب با مقتضیات توسعه و به کارگیری سامانه دانش‌بنیان فراهم نبود ولی به مرور و با تشخیص و مداخله سیاسی و بوروکراتیک و همچنین نیازهای اقتصادی، فناورانه، استراتژیک و امنیتی کشور و قابلیتهای فناورانه این تجهیزات، زمینه‌های توسعه و بهره‌برداری از آن فراهم شد. https://www.jokog.ir/article_229760.html در سال‌های اخیر، نقش تاب‌آوری در تقویت پایداری و کارایی اکوسیستم‌های نوآوری، به‌ویژه در برابر بحران‌ها و اختلالات رو به افزایش، بیش از پیش آشکار شده است. با این حال، بسیاری از صنایع، از جمله صنعت بیمه در ایران، از مکانیزم‌های حکمرانی برای مقابله با این چالش‌ها بی‌بهره‌اند. از آنجا که حکمرانی در هماهنگی میان بازیگران، تخصیص منابع و واکنش به تغییرات نقشی محوری دارد، این مقاله چارچوبی مفهومی بر پایه مدل پانارشی برای بررسی ارتباط بین حکمرانی و تاب‌آوری در اکوسیستم نوآوری ارائه می‌دهد. در این راستا، ابتدا شاخص‌های تاب‌آوری اکوسیستم نوآوری شناسایی و در مراحل چرخه پانارشی (شامل بهره‌برداری، رهایی و بازسازمان‌دهی) ترسیم شده‌اند. سپس، با استفاده از تحلیل استعاری و مرور ادبیات حکمرانی، ویژگی‌های مطلوب به مراحل مختلف چرخه مرتبط شده‌اند. این چارچوب در صنعت بیمه ایران پیاده‌ شده و کارآمدی آن از طریق تحلیل کیفی داده‌ها ارزیابی شده است. در پایان، پیشنهادهایی برای تقویت حکمرانی تاب‌آور به‌منظور پایداری اکوسیستم نوآوری ارائه می‌شود.واژگان کلیدی: اکوسیستم نوآوری، تاب‌آوری، حکمرانی، مدل پانارشی، صنعت بیمه ایران، تحلیل استعاری. https://www.jokog.ir/article_233198.html مدل سیستم‌های مانا (VSM) به‌عنوان یک چارچوب مفهومی برجسته برای مدیریت پیچیدگی، تقویت سازگاری و ارتقای پایداری در انواع سیستم‌های سازمانی، اجتماعی و فناورانه شناخته می‌شود. این مقاله یک تحلیل علم‌سنجی جامع و نظام‌مند از پژوهش‌های مرتبط با VSM در بازه زمانی ۱۹۷۷ تا ۲۰۲۴ ارائه می‌دهد و از ابزارهای تحلیل بصری پیشرفته برای شناسایی روندهای کلیدی، پژوهشگران برجسته، شبکه‌های همکاری علمی و خوشه‌های موضوعی بهره می‌گیرد. تحلیل ما حاکی از رشد چشمگیر تحقیقات در زمینه مدل سیستم‌های مانا است که کاربردهای بین‌رشته‌ای قابل ملاحظه‌ای در حوزه‌های پایداری، تحول دیجیتال و حکمرانی از خود نشان داده است. این مطالعه همچنین به موضوعات نوظهوری چون ادغام هوش مصنوعی، اقتصاد چرخشی و تاب‌آوری دیجیتال می‌پردازد؛ که گویای اهمیت فزاینده مدل سیستم‌های مانا در رویارویی با چالش‌های کنونی، از جمله همه‌گیری کووید-۱۹ و تغییرات اقلیمی است. نتایج تحلیل شامل شناسایی خوشه‌های همکاری علمی در سطح بین‌المللی و تحول محتوایی کاربردهای VSM از مدیریت سنتی سازمانی به حوزه‌های نوینی چون شهرهای هوشمند و سیستم‌های یادگیری تطبیقی است. این مطالعه همچنین شکاف‌های پژوهشی مهمی از جمله لزوم بررسی پتانسیل VSM در زمینه‌های نوظهور مانند محاسبات کوانتومی و اقتصاد رفتاری را برجسته می‌سازد و بر نیاز به گسترش همکاری‌های چندرشته‌ای تأکید می‌کند. با پیوند نظریه با عمل، این تحقیق بنیانی محکم برای مطالعات آینده فراهم می‌سازد و نقش تحول‌آفرین VSM در مدیریت پیچیدگی‌های جهان معاصر را مورد توجه قرار می‌دهد. https://www.jokog.ir/article_233197.html نوآوری اجتماعی به عنوان یک رویکرد کلیدی در حل مسائل اجتماعی و اقتصادی شناخته شده است که می‌تواند تأثیرات مثبت و پایداری را در جامعه ایجاد کند. با این حال، تأمین مالی این نوع نوآوری‌ها همواره با چالش‌هایی مواجه است که می‌تواند بر پیاده‌سازی و پایداری آن‌ها تأثیر بگذارد. به طور خاص سنجش تأثیر واقعی نوآوری‌های اجتماعی و تخصیص منابع مختلف به آن‌ها می‌تواند به دلیل ماهیت چندبعدی و غیرمستقیم نتایج آن‌ها پیچیده باشد. این امر باعث می‌شود که اثبات ارزش واقعی این پروژه‌ها به ذی‌نفعان و سرمایه‌گذاران دشوار شود. مقاله حاضر به بررسی موضوعات و چالش های کلیدی تأمین مالی نوآوری اجتماعی با استفاده از رویکردهای فراترکیب و علم سنجی می‌پردازد. در این تحقیق، با استخراج و تحلیل داده‌ها از 34 مقاله معتبر، که از پایگاه داده‌ی Web of Science جمع‌آوری شده‌اند، چهار دسته مقوله اصلی در مورد تأمین مالی نوآوری اجتماعی شناسایی شد: نقش بازیگران کلیدی مانند دولت‌ها و شرکت‌های خصوصی، مکانیزم‌های تأمین مالی مانند سرمایه‌گذاری‌های مبتنی بر نتیجه و گرنت‌های دولتی، چالش‌های ارزیابی و قابلیت اجرایی، و استراتژی‌های توسعه‌ی نوآوری‌های محلی و مقیاس پذیری. https://www.jokog.ir/article_231784.html مفهوم مسائل بدخیم (سرکش) در سیاست‌گذاری عمومی در ایران کمتر شناخته شده و راه‌های مواجهه با آن بررسی نشده‌اند و در عین حال استفاده از روش‌های معمول برای پرداختن به این گونه مسائل کارآمد نیست. تلاش‌های فراوان برای حل بسیاری از مسائل بدخیم با شکست مواجه شده و از زمان ابداع مفهوم مسائل بدخیم رویکردها، راهبردها و روش‌های مختلفی برای پرداختن به آنها پیشنهاد گردیده‌اند. هدف این پژوهش واکاوی و معرفی رویکردها، راهبردها و روش‌های سیاسی در پرداختن به مسائل بدخیم و بررسی قابلیت حکمرانی آنها است. در این پژوهش از مرور روایی استفاده شده است. برای پرداختن به مسائل بدخیم در سیاست‌گذاری عمومی دو رویکرد کلان وجود دارد: رویکرد مدیریتی و سیاسی. هر کدام از آنها می‌توانند راهبردهای 3 گانه حل مسئله، رام کردن مسئله بدخیم و انطباق با آن را اتخاذ کنند. روش‌هایی مانند حکمرانی مشارکتی ابزاری، انکار و اجتناب و عدم تصمیم‌گیری برای حل مسائل بدخیم مورد استفاده‌اند. در عوض، تغییر ساختاربندی و تجدید صورت‌بندی مسائل بدخیم برای رام کردن آن مؤثر است. حکمرانی مشارکتی تحول‌آفرین، پیشگیری و به‌کار‌گیری خط‌مشی‌های رفتاری جهت انطباق با مسائل بدخیم کارآمد هستند. انتخاب نحوه پرداختن به مسائل بدخیم در سیاست‌های عمومی و قابلیت حکمرانی آن، کاملاً به وجوه و ویژگی‌های برجسته هر مسئله و تطابق آن با شرایط نهادی لازم برای اتخاذ راهبرد و روش مورد نظر بستگی دارد. بنابراین پیش از مواجهه با مسائل بدخیم باید این تطابق بین مؤلفه‌های مسئله، رویکردها، بسترها و راهبردهای پرداختن به آن مسائل ایجاد شود. https://www.jokog.ir/article_231785.html استان‌های مختلف در کشور پهناور ایران ظرفیت‌های قابل بهره‌برداری متعددی دارند. استفاده از آنها برای توسعه مستلزم تغییر در رویه سیاستگذاری متمرکز و بالا به پایین و اتخاذ رویکردهای مشارکتی است به نحوی که سیاست‌ها در تناسب با توانمندی‌ها و نیازهای هر منطقه باشد. این مطالعه با تمرکز بر شرکت‌های دانش‌بنیان، هدف انطباق فعالیت این شرکت‌ها با شرایط منطقه را پیگیری می‌کند. در این راستا از مفهوم تخصصی سازی هوشمند استفاده کرده است. تخصصی‌سازی هوشمند یکی از چارچوب‌های نظری سیاستگذاری پایین به بالا است که مبتنی بر ویژگی‌های زمینه‌ای و ظرفیت‌های نوآوری مناطق به تدوین سیاست‌ها متناسب با شرایط منطقه می‌پردازد. در این پژوهش با مطالعه اسناد آمایش استان‌های منتخب حوزه‌های تمرکز و اولویت دار آنها شناسایی می‌شود، در ادامه با بررسی حوزه فعالیت شرکت‌های دانش‌بنیان و همچنین مصاحبه با سیاست‌گذاران و فعالان حوزه دانش‌بنیان به بررسی ورود یا عدم ورود شرکت‌های دانش‌بنیان در حوزه‌های اولویت‌دار می‌پردازد و در گام بعدی چالش‌هایی که در مسیر فعالیت شرکت‌های دانش‌بنیان وجود دارد بررسی می‌شود و در نهایت راهکارهایی برای بهبود عملکرد نظام و جهت‌دهی به فعالیت شرکت‌های دانش‌بنیان برای انطباق با قابلیت‌های منطقه ارائه می‌گردد. نتایج مطالعه نشان می دهد بخشی از چالش‌ها مرتبط با فرایند‌های ارزیابی، تجاری‌سازی و شبکه‌سازی و ارتباطات است و بخش دیگر متوجه کاستی‌هایی در حمایت‌های ارائه شده از سوی بازیگران بوم‌سازگان یعنی دانشگاه‌ها، نهادهای نوآور، نهادهای منطقه و بخش صنعت است.