گذار از خودروهای احتراق داخلی یکی از چالش‌های راهبردی سیاست‌گذاری انرژی، حمل‌ونقل و فناوری در کشورهای در حال توسعه است؛ چالشی که فراتر از جایگزینی یک فناوری با فناوری دیگر، ابعاد فنی-اقتصادی، اجتماعی-فنی، سیاسی و هنجاری را دربر می‌گیرد. در ایران، رشد مصرف سوخت، فرسودگی بخشی از ناوگان، ناترازی بنزین، محدودیت‌های زیرساختی و پیچیدگی‌های نهادی، مسیر این گذار را با عدم‌قطعیت‌های قابل توجهی مواجه ساخته است. هدف این پژوهش، شناسایی و اولویت‌بندی حوزه‌های مداخله سیاستی در گذار به خودروهای سوخت جایگزین در ایران با بهره‌گیری هم‌زمان از لنزهای ساختاری و هنجاری گذار است.



این پژوهش از نظر هدف، کاربردی و از نظر روش، مبتنی بر رویکرد دلفی اصلاح‌شده است. داده‌ها طی دو مرحله دلفی و با مشارکت ۲۰ نفر از خبرگان حوزه‌های انرژی، حمل‌ونقل، سیاست‌گذاری و صنعت خودرو گردآوری شد. چارچوب تحلیلی پژوهش بر پایه سه دیدگاه فنی-اقتصادی، اجتماعی-فنی و سیاسی-حکمرانی و دو لنز هنجاری نوآوری مسئولانه (RRI) و کنش‌های اجتماعی (SP) طراحی شد. تحلیل داده‌ها با آزمون‌های ناپارامتریک فریدمن و دوجمله‌ای انجام گرفت.



نتایج نشان می‌دهد که میان سه دیدگاه اصلی گذار، تفاوت معناداری وجود ندارد و هر سه در تحلیل گذار اهمیت دارند. با این حال، در سطح مؤلفه‌ها، اولویت‌های سیاستی به‌صورت ناهمگون و مرحله‌ای توزیع شده‌اند. مؤلفه‌های مرتبط با آینده‌نگری در منابع، زیرساخت، تقاضا، سیستم‌های نوآوری، اهداف دولت، ائتلاف‌ها و منافع، و نهادها و ظرفیت‌ها بیشترین سطح اجماع را کسب کرده‌اند. در مقابل، بسیاری از مؤلفه‌های مرتبط با شفافیت، مسئولیت‌پذیری و نهادینه‌سازی اجتماعی هنوز به اولویت نرسیده‌اند.





بر این اساس، گذار به خودروهای سوخت جایگزین در ایران یک فرآیند مرحله‌ای و توالی‌مند است و موفقیت آن به اولویت‌بندی و زمان‌بندی مداخلات سیاستی وابسته است. به بیان دیگر، گذار خودرویی در ایران بیش از آنکه صرفاً مسئله انتخاب فناوری باشد، مسئله‌ای مرتبط با کاهش عدم‌قطعیت، افق‌گذاری سیاستی، جهت‌دهی منابع، هماهنگی بازیگران و نهادینه‌سازی تدریجی کنش‌های اجتماعی است.