مؤسسه گروه پژوهشی سیاست‌گذاری و تحلیل راهبردی آیندگان فصلنامه علمی دانش حکمرانی 3060-5938 3 9 2026 02 20 Economisation of the Islamic Republic of Iran's Foreign Policy: An Institutional Analysis of Obstacles and StrategiesAbstract اقتصادی‌سازی خط‌مشی‌های سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران: تحلیلی نهادی از موانع و راهبردها 243230 10.22034/jokog.2025.528132.1105 FA احد رضایان قیه باشی استادیار، گروه مطالعات آینده پژوهی، دانشکده حکمرانی، دانشگاه تهران، تهران، ایران 0000-0001-5119-3613 مهدی سدیدی دانشجوی دکتری، رشته خط‌مشی‌گذاری عمومی، پردیس بین‌المللی کیش، دانشگاه تهران، تهران، ایران. علی اصغر پورعزت استاد، گروه خط‌مشی‌گذاری عمومی، دانشکده مدیریت، دانشکده علوم اداری و سازمانی، دانشگاه تهران، تهران، ایران 0000-0002-1875-3479 Journal Article 2025 06 03 This study examines the persistent obstacles to the economization of the Islamic Republic of Iran's foreign policy through an integrated conceptual framework derived from New Institutionalism and Foreign Policy Analysis. Employing a qualitative approach based on a systematic literature review and in-depth, semi-structured interviews with 18 policy and economic elites, this research argues that the primary impediments are not merely external pressures but are deeply rooted in institutional rigidity and historical path dependency within Iran's decision-making structures. Findings indicate that this institutional context fosters an environment where the dominance of a security-driven institutional logic over an economic logic, coupled with bureaucratic rivalries among parallel institutions, systematically hinders the transformation of diplomacy into a tool for trade development and investment attraction. While sanctions have acted as an external catalyst highlighting the need for trade partner diversification, the study suggests that without profound institutional reforms in domestic rules of the game and the bureaucratic incentive system, these opportunities will not be fully realized. By analyzing the interplay between structures (institutions) and agents (bureaucracies), this research proposes that an effective operationalization strategy must focus on the de-institutionalization of dysfunctional procedures and the institutionalization of coordinative, economically-oriented structures. این پژوهش، موانع پایدار در مسیر اقتصادی‌سازی خط‌مشی‌های سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران را با استفاده از یک چارچوب مفهومی یکپارچه مبتنی بر نظریه نهادگرایی نوین و رویکردهای تحلیل سیاست خارجی مورد بررسی قرار می‌دهد. این پژوهش با رویکرد کیفی و بر اساس تحلیل دوگانه داده‌های حاصل از مرور نظام‌مند ادبیات و مصاحبه‌های عمیق نیمه‌ساختاریافته با ۱۸ خبره حوزه سیاست خارجی و اقتصاد، استدلال می‌کند که موانع اصلی این فرآیند، نه صرفاً فشارهای خارجی، بلکه ریشه در صلبیت نهادی و وابستگی به مسیر تاریخی در ساختارهای تصمیم‌گیری ایران دارد. این چارچوب نهادی، بستری را فراهم می‌کند که در آن رقابت‌های بوروکراتیک میان نهادهای موازی و غلبه منطق نهادی امنیت‌محور بر منطق اقتصادی، به طور سیستماتیک مانع از تبدیل دیپلماسی به ابزاری برای توسعه تجارت و جذب سرمایه می‌شود. در حالی که تحریم‌ها به عنوان یک کاتالیزور خارجی، ضرورت تنوع‌بخشی به شرکای تجاری را آشکار ساخته‌اند، اما یافته‌ها حاکی از آن است که بدون اصلاحات نهادی عمیق در قواعد بازی داخلی و تغییر در نظام انگیزشی، این فرصت‌ها به نتیجه مطلوب نخواهند رسید. این پژوهش با تحلیل تعامل میان ساختارها (نهادها) و بازیگران (بوروکراسی‌ها)، پیشنهاد می‌کند که راهبرد عملیاتی‌سازی، باید بر نهادزدایی از رویه‌های ناکارآمد و نهادسازی ساختارهای هماهنگ‌کننده و مبتنی بر منطق اقتصادی متمرکز شود.